Integracja sensoryczna

Integracja sensoryczna (SI) jest procesem, podczas którego nasz mózg otrzymując informacje ze wszystkich receptorów zmysłowych, przetwarza je, dokonuje analizy i przygotowuje odpowiednią odpowiedź ruchową bądź myślową. Zaczyna się on już w życiu płodowym i kończy ok. 7-8 roku życia. Jeśli proces ten nie zakończy się pomyślnie, dziecko będzie miało trudności w funkcjonowaniu w szkole, w prawidłowej nauce czytania i pisania, liczenia, koncentracji uwagi, kontroli emocjonalnej oraz poczucia bezpieczeństwa. Zaburzenia w sferze integracji sensorycznej (SPD-zaburzenia przetwarzania sensorycznego) można podzielić ze względu na sferę zmysłową (dotyk, wzrok, słuch, propriocepcja – czucie głębokie, zmysł przedsionkowy, smak i powonienie) oraz funkcje (modulacja, dyskryminacja). W zakresie modulacji sensorycznej może występować nadreaktywność, podreaktywność oraz tzw. poszukiwanie sensoryczne czyli duża potrzeba dostarczania sobie silnych bodźców sensorycznych (co jest zwykle bardzo uciążliwe dla otoczenia). Oprócz zaburzeń modulacji sensorycznej występują zaburzenia różnicowania sensorycznego oraz zaburzenia ruchu na bazie sensorycznej (zaburzenia posturalne oraz dyspraksja).

Zaburzenia modulacji sensorycznej i dyskryminacji mogą występować w obrębie siedmiu zmysłów:

1. Zmysł dotyku łączy nas ze światem zewnętrznym. Jest źródłem istotnych informacji dla świadomości własnego ciała oraz takich funkcji jak planowanie motoryczne (praksja), dyskryminacji wzrokowej oraz opanowania umiejętności społecznych, bezpieczeństwa emocjonalnego czy nauki w szkole. Układ dotykowy ma dwie funkcje: obronną oraz dyskryminującą (rozróżniającą). Zaburzenia integracji sensorycznej w obrębie dotyku mogą mieć negatywny wpływ na świadomość ciała, praksję (planowanie motoryczne), dyskryminację wzrokową, język, uczenie się, bezpieczeństwo emocjonalne, umiejętności społeczne.

2. Układ przedsionkowy informuje nas o położeniu ciała w przestrzeni oraz poszczególnych części ciała wobec siebie. Dzięki niemu wiemy gdzie jest góra/dół, czy jesteśmy w pozycji pionowej, czy  i jak się poruszamy. Wszystkie nasze podstawowe działania zależą od prawidłowej pracy układu przedsionkowego. Dysfunkcje tego układu polegają na niewystarczającym przetwarzaniu przez mózg wrażeń płynących z ucha środkowego. Mogą mieć wpływ na pewność grawitacyjną dziecka, ruch i równowagę, napięcie mięśniowe, obustronną koordynację, praksję, wzrok i słuch, bezpieczeństwo emocjonalne.

3. Układ proprioceptywny – Wrażenia odbierane przez ten układ informują nas o pozycji ciała w przestrzeni, naszych ruchach, położeniu części ciała względem siebie, z jaką siłą pracują nasze mięśnie. Informacje te są istotne przy wykonywaniu przez nas jakiejkolwiek czynności. Jest to wewnętrzny zmysł mięśniowy uaktywniany przy mocniejszym dotyku. Dysfunkcje w tym układzie polegają na nieprawidłowym przetwarzaniu wrażeń płynących z receptorów w mięśniach, skórze oraz stawach. Układ ten ściśle współpracuje ze zmysłem dotyku i przedsionkowym. Jego zaburzenia mogą mieć negatywny wpływ na świadomość ciała, kontrolę motoryczną, praksję, ocenę ruchu, kontrolę posturalną i w konsekwencji na bezpieczeństwo emocjonalne.

4. Wzrok – dysfunkcje układu wzrokowego polegają na błędnym przetwarzaniu wrażeń odbieranych przez narząd wzroku czyli oczy. Zmysł wzroku ma dwie funkcje: obronną (ostrość widzenia, przystosowanie ciemno/jasno, wykrywanie ruchu, widzenie stereoskopowe, umiejętności okoruchowe) oraz dyskryminacyjną (percepcja głębi, stabilne pole widzenia, dostrzeganie podobieństw i różnic, oddzielanie figury od tła itp.) Prawidłowe widzenie zależy od właściwego współgrania ze sobą tych dwóch funkcji. Umiejętności wzrokowo-motoryczne, czyli koordynacja oko-ręka (mała motoryka), oko-stopa (duża motoryka), oko-ucho (zdolność do zobaczenia litery i zintegrowania tej informacji ze zmagazynowaną informacją słuchową) rozwijają się stopniowo i są ściśle związane z praksją czyli działaniem. Dziecko z zaburzeniami integracji sensorycznej w obrębie zmysłu wzroku, będzie miało problemy z wykorzystaniem tego zmysłu do kierowania swoim działaniem.

5. Słuch – dysfunkcje układu słuchu polegają na błędnym przetwarzaniu wrażeń odbieranych przez uszy. Zmysł słuchu ma, podobnie jak inne zmysły, dwie funkcje. Obronną i różnicującą (lokalizowanie bodźca słuchowego, pamięć słuchowa, umiejętność słuchania w odpowiedniej kolejności, porównywani dźwięków, kojarzenie, uwaga słuchowa itp.). U dzieci z zaburzeniami w obrębie słuchu mogą występować problemy w skupieniu uwagi, interakcjach społecznych, różnicowania słuchowego, ekspresji muzycznej, poczucia własnej wartości i bezpieczeństwie emocjonalnym.

6. Smak – dysfunkcje układu smakowego polegają na błędnym przetwarzaniu wrażeń odbieranych przez receptory na języku. Dziecko może mieć problemy z jedzeniem róznego rodzaju pokarmów, może nie tolerować albo z drugiej strony domagać się tylko jednego rodzaju pożywienia.

7. Węch – dysfunkcje układu węchu polegają na błędnym przetwarzaniu wrażeń odbieranych przez receptory w błonie nosowej. Dziecko może mieć problemy w codziennym funkcjonowaniu, ponieważ bywa rozproszone niewłaściwymi reakcjami na różnego rodzaju zapachy.

Terapia integracji sensorycznej często jest stosowana także w takich schorzeniach jak:

Terapia integracji sensorycznej, w zależności od problemów dziecka, powinna być uzupełniana takimi terapiami jak fizjoterapia, logopedia, terapia zajęciowa, terapia pedagogiczna, treningi słuchowe np. Guy Berarda, metoda Tomatisa, zajęcia z ortoptykiem, psychoterapeutą czy psychologiem. Jest to długotrwały proces, który może trwać w zależności od wielkości zaburzenia, od kilku miesięcy do kilku lat. Na specjalnie wyposażonej sali terapeuta może oddziaływać na zaburzone sfery zmysłowe dziecka w taki sposób, który nie byłby możliwy w innych warunkach bez użycia specjalistycznego sprzętu. Terapia Si jest tak naprawdę zabawą, podczas której dziecko w sposób bardzo przyjazny i wolny od stresu, w sposób „oddolny” jest odpowiednio kierowane. Terapeuta tak prowadzi zajęcia, aby dziecko dobrze się bawiło, jednocześnie dostarczając mu odpowiedniej stymulacji w danej sferze zmysłowej.

Szczególnie ważne jest łączenie terapii Si z fizjoterapią, ponieważ zaburzenia posturalne, słaba koordynacja ruchowa czy niskie napięcie mięśniowe, powinny być obiektem działań zarówno terapeuty Si jak i fizjoterapeuty. Najlepiej, gdy terapeuta Si jest z wykształcenia także fizjoterapeutą, ponieważ podczas terapii ma wzgląd na wszystkie zaburzone sfery u dziecka. Innym przykładem jest współpraca logopedy z terapeutą Si. Często spotykanym zjawiskiem u słabo mówiących dzieci jest to, że gdy zaczynają się ruszać, ich mowa się poprawia. Aktywny ruch stymuluje rozwój mowy. Tak np. podczas terapii logopedycznej dzieci często bujają się na huśtawkach a podczas terapii Si, terapeuta stymuluje mowę ruchem i pobudzaniem przedsionka. Ruch i terapia ruchem zapożyczona z  Si wpływa także pozytywnie na przetwarzanie słuchowe, co wykorzystywane jest podczas terapii słuchowych. W sytuacji odwrotnej – podczas terapii Si dziecku dostarcza się odpowiedniej stymulacji słuchowej, co znacznie poprawia skupienie, interakcje społeczne, dyskryminację słuchową, kontrolę mowy a tym samym podwyższa poczucie własnej wartości, nastrój i motywację dziecka.

Niekiedy po pierwszej ocenie dziecka terapeuta zauważa, że zaburzenie nie jest na tyle duże, żeby wymagało terapii. Rozpisuje wtedy tzw. dietę sensoryczną, czyli zalecenia dla rodziców do ćwiczenia z dzieckiem i stymulacji zmysłów w domu.

Podsumowując, integracja sensoryczna jest procesem, który polega na prawidłowym odbiorze bodźców zmysłowych, ich przetwarzaniu, interpretacji i właściwej odpowiedzi. Podczas tego procesu mogą występować zaburzenia przy odbiorze zmysłów, przetwarzania ich w centralnym układzie nerwowym, bądź podczas odpowiedzi ruchowej bądź myślowej. Zaburzenia Si dzieli się na zaburzenia modulacji sensorycznej, zaburzenia dyskryminacji i zaburzenia ruchu na bazie sensorycznej. Mogą występować w obrębie takich zmysłów jak: przedsionek (ucho wewnętrzne), propriocepcja (czucie głębokie), dotyk, wzrok, słuch, węch, smak. Ogólnie rzecz ujmując efektem zaburzeń przetwarzania sensorycznego może być:

Deficyty przetwarzania sensorycznego często współwystępują z zespołem nadpobudliwości psychoruchowej, zespołem Aspergera, autyzmem, mózgowym porażeniem dziecięcym, zespołem Downa, zespołem FAS, zespołem kruchego X, rozszczepem kręgosłupa, alergiami oraz innymi.

Terapia Si ma na celu unormowanie zaburzeń przetwarzania sensorycznego. Jest to długotrwały proces, który może trwać od kilku miesięcy do nawet kilku lat, w zależności od wielkości zaburzenia. Miejscem terapii Si jest odpowiednio wyposażona sala, której elementy pod kierunkiem wykwalifikowanego terapeuty oddziałują odpowiednio na zmysły dziecka. Niekiedy nie jest wymagana pełna terapia Si, wtedy rodzice dostają w zaleceniach tzw. dietę sensoryczną, czyli ćwiczenia pobudzające zmysły w warunkach domowych.

Katarzyna Kajkowska

Fizjoterapeuta, terapeuta Si