Pojęcie i dziedzina znana od lat głównie pedagogom i psychologom, ale wciąż zgłębiana i poddawana badaniom z wykorzystaniem nowych, coraz ciekawszych technik. To, co jest oczywiste dla profesjonalistów, budzi niekiedy niepokój rodziców, którzy słyszą, że ich dziecko powinno przejść badanie w kierunku dojrzałości szkolnej. Pojawia się lęk głównie o to, iż rozwój intelektualny dziecka nie przebiega prawidłowo. Jak wiadomo, potencjał poznawczy stanowi, obok dojrzałości fizycznej i emocjonalno- społecznej, przedmiot pełnego badania psychologiczno-pedagogicznego. Przed scharakteryzowaniem wyróżnionych aspektów dojrzałości szkolnej sięgnijmy po definicje. Stworzono ich wiele, ale główne przesłanie formułowane przez wszystkich autorów jest podobne. Jest to osiągnięcie przez dziecko takiego stopnia rozwoju umysłowego, emocjonalnego, społecznego i fizycznego, jaki umożliwia mu udział w życiu szkolnym i opanowanie treści programowych kl. I.

A oto charakterystyka wyróżnionych aspektów dojrzałości szkolnej, będących przedmiotem badania psychologiczno-pedagogicznego:

1/ Dojrzałość fizyczna – oceniana jest tu, najczęściej, ogólna sprawność ruchowa, sprawność manualna, koordynacja wzrokowo-ruchowa, funkcjonowanie narządów zmysłów i narządów artykulacyjnych, postawa, wzrost, ciężar ciała, odporność na choroby i zmęczenie oraz równowaga nerwowa, jako warunek zdrowia psychicznego.

2/ Dojrzałość intelektualna – jest osiągnięta, gdy dziecko jest aktywne poznawczo, chce się uczyć, interesuje się czytaniem i pisaniem, dobrze orientuje się w najbliższym otoczeniu i środowisku, posiada zasób doświadczeń i wyobrażeń będących podstawą rozwoju pojęćkoncentruje uwagę i rozumie kierowane do siebie polecenia, swobodnie i zrozumiale wypowiada się, opowiada, wyraża życzenia, własne sądy, poprawnie wyciąga wnioski i formułuje oceny oraz umiejętnie stawia pytania. Uogólniając, przedmiotem badania staje się tu spostrzegawczość, myślenie, uwaga, pamięć i mowa.

3/ Dojrzałość do nauki czytania i pisania oraz nauki matematyki / traktowane często w kategoriach dojrzałości poznawczej/ – stwierdza się, gdy dziecko dokonuje analizy i syntezy wzrokowej i słuchowej niezbędnej w procesie różnicowania kształtów i dźwięków oraz ich rozpoznawania, porównywania i odtwarzania, rozumie znaczenie wyrazów jako graficznych odpowiedników słów, dobrze orientuje się w przestrzeni, co umożliwia rozpoznawanie i odtwarzanie kierunków, położenia i proporcji wymiarów odwzorowywanych form graficznych, osiągnęło prawidłowy poziom koordynacji wzrokowo-ruchowej i słuchowo-ruchowej. Dziecko jest dojrzałe do nauki matematyki, gdy rozumie i umie praktycznie określić stosunki przestrzenne, czasowe i ilościowe, potrafi sklasyfikować przedmioty według przeznaczenia, wielkości, kształtu i koloru, dodaje i odejmuje na konkretach w zakresie 10.

4/ Dojrzałość emocjonalna i społeczna – oznacza, iż dziecko osiągnęło znaczny stopień samodzielności, łatwo i chętnie nawiązuje kontakty z nauczycielem i rówieśnikami, podporządkowuje się wymaganiom dyscypliny, potrafi współpracować z grupą, jest wytrwałe, obowiązkowe i systematyczne. Jego reakcje emocjonalne są adekwatne do sytuacji.

Osiągnięcie przez dziecko prawidłowego poziom umiejętności, będących przedmiotem badań z zakresu wyszczególnionych aspektów dojrzałości szkolnej, pozwala stwierdzić pełną gotowość dziecka do podjęcia nauki. Nie zawsze jednak wyniki badań i obserwacji są jednoznaczne. W ten sposób wkraczamy w problematykę, określaną przez specjalistów następującymi terminami: dysharmonia rozwoju, nieharmonijny rozwój poszczególnych funkcji psychicznych, niedojrzałość funkcji percepcyjno-motorycznych, deficyty fragmentaryczne, zaburzone działanie analizatorów w obszarze korowym i wreszcie określenie budzące, wspomniany wcześniej, duży niepokój rodziców ryzyko dysleksji /o tym zjawisku w kolejnym artykule/.

LIDIA PIOTROWSKA
psycholog kliniczny, terapeuta pedagogiczny